|
|
Volg VOS op Youtube!
| | | Ex-soldaten lijden aan oorlogstrauma | | Meer dan een kwart van de soldaten die terugkeren van een dienst in Irak of Afghanistan worstelt met ernstige psychologische problemen. Ze lijden vaak aan een posttraumatische stressstoornis (PTSS) of opeenvolgende zware depressies. Zelfs terug thuis blijven de gruwelijke herinneringen, zelfmoordgedachten en gevoelens van doodsangst en hulpeloosheid. En dit alles is er dan weer de oorzaak van dat verhoudingsgewijs meer oorlogsveteranen problemen krijgen met het gerecht. |  Het probleem is zo oud als de oorlog zelf. Veteranen keren terug van het slagveld na gruwel en verschrikkingen te hebben overleefd, en kunnen er na maar heel moeilijk de draad van een gewoon leven weer oppikken. Ondanks beloften van een schone oorlog en een vergevorderde technologie, is het met de al jaren aanslepende oorlog in Irak en Afghanistan niet anders. Afhankelijk van de bron lijdt een vijfde tot bijna de helft van de oorlogsveteranen uit Irak of Afghanistan aan ernstige psychologische problemen. Meer dan de helft van de veteranen die aan een oorlogstrauma lijden zoeken nooit hulp. En wie dat wel hulp zoekt, is er lang niet altijd zeker van die ook te zullen krijgen.
Onwil
Vorig jaar nog lekte een elektronisch bericht uit, verstuurd door de leidinggevende psycholoog van een van de grootste veteranencentra in de VS. Het ging om een richtlijn voor het medische personeel en de suggestie om de diagnose PTSS niet te stellen. ‘Wegens een stijging van het aantal veteranen dat compensatie eist’, werd sociale werkers en psychologen aangeraden om PTSS uit te sluiten en de minder zwaarwegende diagnose van een aanpassingsstoornis te stellen. De medewerkers werden gewaarschuwd dat in bepaalde gevallen veteranen die eerst tevreden waren met de hun toegekende compensaties na de diagnose in beroep zijn gegaan. Volgens de regels van de veteranendienst zelf valt PTSS namelijk onder de noemer van invaliditeit, en kan een ex-soldaat daarom aanspraak maken op een hogere vergoeding en een uitgebreide medische of psychologische bijstand. Als reden voor de richtlijn werd geargumenteerd dat de dienst nu eenmaal toch niet de tijd heeft om de omslachtige tests uit te voeren die nodig zijn om PTSS correct vast te stellen.
Na de publicatie van dit opmerkelijke bericht door de oudstrijdersorganisatie VoteVets - Veteranenstem -, werd het door de staatssecretaris voor veteranenzaken afgedaan als ongepast. Hij verklaarde de richtlijn ‘officieel verworpen’ en bood de excuses van zijn departement aan. Daarmee lijkt de kous voorlopig af, maar dit voorval bevestigt de ongeschreven regel dat geen enkele legerleiding bereid is officieel toe te geven welke gevolgen een oorlog heeft. En nog minder willen ze toegeven dat een oorlog ook gevolgen heeft voor soldaten die alle gevechten overleven.
Een gebrekkig hulpaanbod, een slechte doorstroming en het vermoeden van onwil vanuit de legerleiding? Het resultaat? Merkelijk meer oorlogsveteranen dan andere burgers zijn als dader verwikkeld in strafzaken met geweldpleging, verkrachting, verslaving of andere al dan niet gewelddadige criminele feiten. Van alle Amerikaanse burgers met een strafblad zijn - volgens cijfers van het overheidsdepartement voor veteranenzaken zelf - meer dan 10% (!) ex-soldaten uit Irak of Afghanistan. Ook onder de daklozen zijn oorlogsveteranen sterk oververtegenwoordigd, en door het ontbrekende sociale vangnet in de VS is dat vaak een straatje zonder einde.
Als dakloze kom je al gauw in contact met de politie, en boetes of veroordelingen voor kleine vergrijpen als wildplassen of overnachten op openbare plaatsen zijn snel opgelopen. Als je die niet kan betalen, stapelen vele kleine dingen zich al snel op tot een dossier dat het nog moeilijker maakt een huurcontract af te sluiten of vast werk te vinden. Eenmaal het dossier te zwaar wordt, is er voor daklozen enkel nog de rechtbank. En of je nu voor de rechter komt voor een klein of een groot vergrijp, een gevangenis is geen goede plaats om leren om te gaan met psychologische stoornissen, verslaving of dakloosheid.
Veteranenrechtbanken
De oplossing die het Amerikaanse gerechtssysteem bedacht, zijn de zogenaamde ‘veteranenrechtbanken’. Ze zijn geïnspireerd door de al eerder opgerichte themarechtbanken in de VS, rechtbanken gespecialiseerd in drugsmisdrijven of gericht op huiselijk geweld. De drugsrechtbanken kunnen bijvoorbeeld een ontwenningsprogramma integreren in de strafuitvoering, en bieden verslaafden een nauwgezette opvolging die vaak ontbreekt bij de reguliere rechtbanken. Sinds de oprichting van de eerste themarechtbank 20 jaar geleden, blijken ze goedkoper te zijn en betere resultaten op te leveren qua recidivisme dan de gewone rechtspraak.
De gespecialiseerde veteranenrechtbanken koppelen bij niet-gewelddadige misdrijven elke strafuitspraak aan een persoonlijke begeleiding door een peter of meter die zelf veteraan is, het strikt volgen van hulpprogramma’s en een regelmatig herbeoordeling van het dossier voor de rechter. En ook hier blijkt de gespecialiseerde aanpak een succes, met minder dan 1% van de daders die later hervallen.
De veteranenrechtbanken roepen allerlei vragen op. Allereerst is er de kwestie of enkel niet-gewelddadige misdrijven een dergelijke gespecialiseerde behandeling kunnen krijgen. De gevallen van ex-soldaten zijn legio die voor hun legerdienst nooit in aanraking waren gekomen met het gerecht, maar die na een verblijf in Irak of Afghanistan veroordeeld werden voor zware geweldplegingen. Gerechtspsychiaters argumenteren dat de daders van geweldmisdrijven net meer hulp nodig hebben, niet minder. Soldaten worden getraind om onmiddellijk te reageren op een dreiging, zoniet brengen ze levens in gevaar. Die houding, en reacties die in oorlogsgebied een leven kunnen redden, vormen eenmaal terug thuis een groot risico. Net omdat het hier vaak gaat om mensen die lijden aan PTSS is het niet verantwoord hen deze gespecialiseerde aanpak te ontzeggen. Dit betekent immers dat wel hulp wordt geboden aan wie het minst boven het hoofd hangt, maar niet aan wie de grootste problemen heeft.
Een nog belangrijkere vraag is echter of het installeren van deze veteranenrechtbanken niet een rechtssysteem met twee snelheden creëert. De Amerikaanse burgerrechtenorganisatie American Civil Liberties Union (Aclu) - Amerikaanse - protesteert tegen een systeem dat veteranen automatisch toegang geeft tot rechtsbijstand en juridische rechten die anderen moeten ontberen. ‘Veteraan’ is immers een erg breed begrip, dat ex-soldaten uit de Tweede Wereldoorlog, Vietnam, Irak en Afghanistan - ook al is er een wereld van verschil in hun ervaringen en noden - toch onder één hoed onderbrengt. En tegelijk zou dezelfde bijstand aan niet-veteranen die wel lijden aan PTSS, op deze manier onthouden worden. Dit is een onhoudbare situatie: in rechtzaken rekening houden met een posttraumatische stressstoornis veroorzaakt in militaire dienst, maar met PTSS geen rekening houden wanneer die voortspruit uit even traumatiserende maar niet-militaire levenservaringen.
Net daar is voor sociaal bewogen pacifisten in de VS wellicht het dun straaltje zonneschijn te vinden na de regen van de laatste oorlogsjaren. De Aclu argumenteert dat als de ‘harde aanpak’ voor sommige groepen mensen met psychologische problemen wordt afgeschaft, dit meteen ook voor de hele groep moet gebeuren. Het is immers al jaren geweten dat bij sommige juridische problemen begeleiding en behandeling stukken betere resultaten opleveren dan een gevangenisstraf. Dat de gespecialiseerde veteranenrechtbanken zulke goede resultaten opleveren is nog maar eens een argument voor een verruimde aanpak. Heel misschien heeft de gevoeligheid van de Amerikaanse overheid voor zijn veteranen dan ook een positief resultaat voor andere bevolkingsgroepen die psychologische problemen hebben.
Kim Dillen
Dit artikel verscheen oorspronkelijk in De Vos van juni 2010Foto: sxc.hu
| | | |
|
|
|